Sromotnik bezwstydny
Phallus impudicus L.: Pers.

niejadalny

SYSTEMATYKA:
Domena: Jądrowce (Eukaryota)
Królestwo: Grzyby (Eumycota)
Typ: Grzyby podstawkowe (Basidiomycota)
Klasa: Podstawczaki (Basidiomycetes)
Podklasa: Pojedynczopodstawkowe (Holobasidiomycetidae)
Rząd:Sromotnikowce (Phallales)
Rodzina: Sromotnikowate (Phallaceae)
Rodzaj: Sromotnik (Phallus)
Gatunek: Sromotnik bezwstydny (Clathrus archeri) L.: Pers.

SYNONIMY łacińskie: Ithyphallus impudicus (L.: Pers.) E. Fischer

SYNONIMY polskie: sromotnik smrodliwy, sromotnik śmierdzący, sromotnik wstydliwy, panna-bedka, słupiak cuchnący

OWOCNIK: W młodości przybierają formę jędrnego, elastycznego, białego jaja, stopniowo wyłaniającego się z ziemi. Jego zewnętrzna warstwa (perydium) ma powierzchnię gładką lub słabo żyłkowaną, przy podstawie nieco pofałdowaną, w miarę dojrzewania zmienia barwę na słabo żółtawą lub różowawą. "Jajo" stopniowo się wydłuża, osiągając rozmiary 3.5-6 3-5 cm. Grube i galaretowate, przezroczyste perydium z zielonym odcieniem okrywa receptakl (czyli płodną część owocnika - w tym wypadku w fazie "jaja" pokrywa trzon, z czasem tworząc kapelusz).

KAPELUSZ: Dzwonkowaty, mierzy 1.5-4 x 2.5-3 cm. Ciemnozielony do oliwkowozielonego, śluzowaty i miękki. Początkowo przylega do trzonu, u dojrzałych okazów odstaje. Na szczycie zakończony jest małą białawą tarczką osłaniajacą otwór prowadzący do wnętrza owocnika. Powierzchnia żeberkowato-pofałdowana, pomiedzy fałdami powstaje zgniłozielona (do zielonoczarniawej) gleba (czyli płodna część owocnika posiadającego warstwę strzępek zamknietą wewnątrz). Po rozsianu zarodników, na kapeluszu widoczne są jamkowate puste komory.

HYMENOFOR: Śluzowata, oliwkowa gleba wytwarzana jest pomiędzy fałdami kapelusza. Wydziela ona silny zapach padliny, przywabiający żerujące na niej muchy. W ten sposób ten gatunek zapewnia sobie roznoszenie zarodników - nie przez wiatr, lecz z pomocą owadów.

MIĄŻSZ: Wnętrze kapelusza zajmują komory, pusty trzon zbudowany jest z kilku warstw komórek tworzących ściany.

TRZON: Pusty, cylindryczny, lekko zwężający się ku górze, porowaty trzon wyłania się poprzez pęknięcie na szczycie "jaja". Jest słabo osadzony w perydium i łatwo się od niego odrywa. Porowato-gąbczasty, biały, czasem lekko żółtawy, o powierzchni pokrytej drobnymi komorami, o ścianie zbudowanej z kilku warstw komórek. Bardzo kruchy, osiąga rozmiary 10-30 x 3-5 cm.

WOŃ: Słodka, przypominająca padlinę lub miód.

ZARODNIKI: Wielkości 3-4.5 - 5 x 1.5 -2 µ, gładkie, podłużnie eliptyczne, bezbarwne lub bladożółtawe. Masa zarodników oliwkowozielona.

WYSTĘPOWANIE: V-XI, w lasach liściastych (głównie bukowych i grabowych) oraz iglastych (głównie w borach sosnowych), w parkach i ogrodach. Pospolity.

DRZEWA TOWARZYSZĄCE: buki, graby, sosny

WARTOŚĆ: Niejadalne są owocniki dorosłe, jednak gatunek ten może być jedzony w fazie "jaja" - dotyczy to jednak doświadczonych grzybiarzy. W tej fazie rozwoju, sromotnik nie wydziela jeszcze woni padliny - ma za to zapach i smak rzodkwi. Po przekrojeniu "jaja", widoczny jest charakterystyczny zarys owocnika, okrytego galaretowatą warstwą (którą należy usunąć przed spożyciem). "Jaja" śmiertelnie trujących muchomorów mają zupełnie inny przekrój - gdy się zapamięta jego wygląd, łatwo będzie rozróżnić te gatunki.

GATUNKI PODOBNE:
- Sromotnik fiołkowy Phallus hadriani Vent.: Pers. - z trzonem rozszerzającym się ku górze i kulistą główką; jego jajo (pierwotnie białe) z wiekiem staje się różowo-liliowe; rośnie poza lasem, najczęściej na suchych i ciepłych stanowiskach (np. piaszczyste wydmy); bardzo rzadki, niejadalny.
- Sromotnik woalkowy Phallus duplicatus Bocs - z siatkowatą zasnówką poniżej kapelusza czyniącą ten gatunek wyjątkowo urodziwym; bardzo rzadki, niejadalny.
Gatunki z rodzaju mądziaków (Mutinus) mają znacznie mniejsze owocniki.

UWAGI:

  • Sromotnik bezwstydny był podejrzewany o posażytnictwo i tworzenie mikoryzy (tzw."czarcie kręgi" pod bukami). Ogólnie uważa się go za gatunek saprofityczny.
  • Rozróżniano - poza typową formą - trzy specyficzne:
    - f. reticulatus - o niskich, siatkowato połączonych fałdach
    - f. velatus - o błoniastą, szczątkową osłoną
    - f. subindusiatus - o krótkiej, 2-centymetrowej koronce ukrytej pod kapeluszem
  • Objedzona przez muchy główka przypomina kształtem smardze, jednak silny zapach padliny ułatwia rozróżnienie tego gatunku od jadalnych smardzów.
  • Sromitniki (Phallus) nie mają nic wspólnego z potocznym określeniem śmiertelnie trującego muchomora Amanita phalloides (Vaill.: Fr.) Link mianem "sromotnika". Obecnie, by uniknąć nieporozumień, obowiązuje więc zmieniona nazwa muchomora sromotnikowego - muchomor zielonawy.

    GRZYBNIA: Sznury białej grzybni widoczne są na młodych owocnikach (w fazie "jaja").

    ROZMIESZCZENIE: Azja, Europa.

    BIBLIOGRAFIA:

  • Flück M. Atlas grzybów. OW „Delta w-z”, Warszawa
  • Gerhardt E. 2006. Grzyby. KDC, Warszawa
  • Gumińska B., Wojewoda W. 1985. Grzyby i ich oznaczanie. PWRiL, Warszawa
  • Rudnicka-Jezierska W. 1991. Grzyby, tom XXIII - podstawczaki. IB PAN, Kraków
  • Svrček M., Vancura B. 1993. Atlas grzybów. POW „BGW”, Warszawa
  • Wojewoda W. 2003. Checklist of polish larger basidiomycetes. In: Mirek Z. (ed.). Biodiversity of Poland. Szafer Inst. Of Botany, Polish Academy of Science, Kraków


    © Jarosław Orłowski. Wszelkie prawa zatrzeżone!